مدیریت تغذیه‌ای

مدیریت تغذیه‌ای، ستون فقرات و هسته اصلی درمان اسهال در شیرخواران زیر شش ماه را تشکیل می‌دهد و اهمیتی هم‌پایه یا حتی بیش از درمان‌های دارویی و مایع‌درمانی دارد. هدف غایی در این مدیریت، علاوه بر جبران مایعات، پیشگیری از بروز سوءتغذیه، حفظ توده بدنی و تسریع در روند ترمیم بافت آسیب‌دیده روده است. اولین و مهم‌ترین اصل در این مداخله، ادامه دادن تغذیه با شیر مادر است.

شیر مادر ترکیبی بی‌نظیر از آب، مواد مغذی، آنتی‌بادی‌ها، فاکتورهای رشد و الیگو ساکاریدهای مقاوم به هضم را ارائه می‌دهد که به طور مستقیم با عوامل بیماری‌زا در لومن روده مبارزه کرده و به بازسازی سریع مخاط گوارشی کمک می‌کنند.

قطع شیردهی در طول دوره اسهال یک خطای درمانی و فرهنگی رایج است که نه تنها روند بهبود را به تأخیر می‌اندازد، بلکه خطر بروز سوءتغذیه شدید را در نوزاد به شدت افزایش می‌دهد. شیرخوار باید در فواصل کوتاه‌تر و به صورت مکرر به سینه مادر گذاشته شود تا علاوه بر دریافت کالری، مایعات از دست رفته را به بهترین شکل جبران نماید.

 در صورتی که شیرخوار به طور انحصاری با شیرخشک تغذیه می‌شود، توصیه اکید پزشکی بر ادامه تغذیه با همان فرمول معمول و با غلظت استاندارد است. با این حال، در برخی موارد به دلیل تخریب شدید آنزیم‌های پرزی روده توسط عوامل ویروسی، شیرخوار دچار عدم تحمل ثانویه به قند لاکتوز می‌شود. نشانه‌های این عارضه شامل تشدید اسهال، بروز تکرر اجابت مزاج، افزایش تولید گاز روده، نفخ شدید و قرمزی و اگزما در ناحیه پرینه است.

در این شرایط بالینی خاص، تغییر موقت به شیرخشک‌های بدون لاکتوز برای مدتی کوتاه می‌تواند تا حدودی مفید باشد و پس از رفع علائم حاد، تدریجاً و با نظارت پزشک به فرمول قبلی بازگردانده شود. تحت هیچ شرایطی نباید فرمول شیرخشک را رقیق کرد یا آن را به طور ناگهانی قطع نمود، زیرا این کار منجر به کاهش دریافت کالری و پروتئین می‌شود.

 اصل تغذیه مجدد زودرس که در چند دهه اخیر مورد تأکید شدید جوامع علمی قرار گرفته است، اثبات کرده است که بازگرداندن غذای طبیعی در اولین فرصت ممکن پس از جبران مایعات اولیه، به حفظ یکپارچگی بافت روده و بازگشت سریع‌تر عملکرد طبیعی آن کمک شایانی می‌کند.

در گذشته‌های نه چندان دور توصیه می‌شد تغذیه برای مدتی متوقف شود تا روده استراحت کند، اما علم پزشکی مدرن نشان داده است که این استراحت باعث آتروفی بیشتر پرزهای روده و طولانی شدن بیماری می‌شود. برای شیرخوارانی که در سنین چهار تا شش ماه قرار دارند و در فاز شروع تغذیه کمکی هستند، می‌توان غذاهای کمکی با بافت نرم و آسان برای هضم را با احتیاط ادامه داد یا معرفی نمود.

غذاهای پیشنهادی شامل پوره سیب‌زمینی، آب برنج غلیظ، سوپ سبزیجات رنده شده و پوره هویج است که حاوی مقادیر مناسبی پکتین و نشاسته بوده و به شکل‌دهی و بندآمدن مدفوع کمک می‌کنند. پرهیز از دادن آب میوه‌های شیرین، نوشیدنی‌های حاوی قند بالا و عرقیات شیرین امری حیاتی است؛ زیرا این مواد به دلیل ایجاد فشار اسمزی بالا در روده، به جای درمان، روند اسهال را تشدید می‌کنند.

همچنین، استفاده از مایعات خانگی مانند آب جوشیده سرد شده، آب هویج پخته و سوپ مرغ رقیق، در صورتی که به صورت قاشق‌قاشق و در کنار شیر مادر یا شیرخشک داده شوند، می‌توانند در تأمین مایعات و الکترولیت‌ها مؤثر باشند.

افزودن مقدار بسیار کمی روغن گیاهی به غذای کمکی می‌تواند کالری از دست رفته را بدون افزایش حجم زیاد مایعات جبران کند. مکمل روی به مدت ده تا چهارده روز نقش بسیار مهمی در کاهش شدت و طول دوره اسهال دارد و باید به عنوان بخشی از پروتکل درمانی در نظر گرفته شود. ویتامین آ نیز برای سلامت و یکپارچگی اپیتلیوم روده ضروری است و در شیرخواران مبتلا به سوءتغذیه یا اسهال‌های مکرر، تجویز آن تحت نظر پزشک متخصص توصیه می‌گردد.

در نهایت، آموزش مادران و مراقبین در خصوص علائم هشداردهنده مانند مشاهده خون در مدفوع، تب بالا، بی‌حالی شدید و عدم تمایل به نوشیدن مایعات، از بروز عوارض پیشرفته کم‌آبی پیشگیری کرده و نقش کلیدی در مدیریت سرپایی این بیماری دارد.

نتیجه‌گیری

در جمع‌بندی نهایی می‌توان اذعان داشت که اسهال در شیرخواران زیر شش ماه یک اورژانس بالینی و تغذیه‌ای است که نیازمند مداخله سریع، دقیق و چندبعدی می‌باشد. در حالی که درمان‌های پزشکی بر تثبیت وضعیت همودینامیک، جبران مایعات و رفع عفونت تمرکز دارند، مدیریت تغذیه‌ای به عنوان ستون اصلی روند بهبودی شکل می‌گیرد.

ادامه شیردهی بدون وقفه، اجرای اصل تغذیه مجدد زودرس، انتخاب هوشمندانه و موقت فرمول‌های تغذیه‌ای بدون لاکتوز در صورت بروز عدم تحمل، و پرهیز قاطع از مصرف مواد اسموتیک مضر و داروهای غیرمجاز، استراتژی‌های کلیدی در این مسیر درمانی هستند.

ارتقای سطح آگاهی والدین و بهره‌گیری هوشمندانه از رهنمودهای مبتنی بر شواهد علمی توسط کادر درمان، نه تنها بقای شیرخواران را تضمین می‌کند و عوارض این بیماری را به حداقل می‌رساند، بلکه گامی مؤثر در راستای ارتقای سلامت عمومی جامعه و کاهش بار اقتصادی و بیمارستانی بر نظام سلامت کشور به شمار می‌رود./ف.نوروزی فرد

دکتر «آرش دشتابی» دکترای تخصصی تغذیه دانشکده تغذیه و علوم غذایی، دانشگاه علوم پزشکی شیراز